Esther Knoop

EEN VERLAAT OORLOGSDRAMA
De moord op Rachel en Esther Knoop

Door: Mieke Honingh

Vrijdagmorgen 1 mei 2020 om half tien 's ochtends arriveerde ik op de Oude Algemene begraafplaats aan het Prins Bernhardplein in Huizen. Het regende zachtjes. Ik had een afspraak met Aaldrik Hermans, WO om een oude zerk nieuw leven in te blazen. In het graf lagen de resten van Alexander Vles. De inwoner van Huizen was in 1941 overleden aan een hartinfarct. De verschrikkelijke gebeurtenissen die zijn echtgenote Rachel en haar zus twee jaar later overkwamen, heeft hij gelukkig niet meegekregen. De (Joodse) zussen Rachel en Esther Knoop werden in 1943 vergast in Auschwitz. Het verhaal, dat zich vooral ook afspeelt in Huizen en Laren, is opgetekend door historicus Aaldrik Hermans.

Rachel (‘Chel’) en Esther Knoop werden in de tachtiger jaren van de negentiende eeuw geboren in Amsterdam. Rachel, verpleegkundige van beroep, was getrouwd met Alexander Vles, die in de hoofdstad een sigarenwinkel bestierde. Alexander was weduwnaar. Uit zijn eerste huwelijk had hij een zoon (Alexander) en een dochter (Helena). Het gezin woonde in Huizen.

Huizen
Nadat de Duitsers Nederland waren binnengevallen, was het al snel duidelijk dat er groot gevaar dreigde voor de Joodse bevolking. In 1941 ontving Esther in Hengelo een verordening, waarin stond dat ze haar mooie hoedenwinkel (waar ze boven woonde) moest verlaten. Ze verkocht de inboedel zo goed en zo kwaad als het ging en trok in bij de familie Kreije in Hengelo.
Toen in 1942 de situatie te gevaarlijk werd, vluchtte Esther naar Huizen. Samen met Rachel dook ze onder in Huize Senang, het pension van het echtpaar Ies Bleekrode en Els Garms. De twee waren net als Rachel verpleegkundige.

Laren

Met meer dan twintig onderduikers in huis en NSB’er en WA-voorman Niek Went als buurman besloten de Bleekrodes te verhuizen naar een groter pand. Op een vroege ochtend in april 1943 liepen ze over de heide naar Laren. Daar vonden ze een nieuw onderduikadres, Huize de Hoeve, naast Singer. Vijf maanden later sloeg het noodlot toe. Op 30 september 1943 werden ze verraden en opgepakt. Slechts twee van de 29 onderduikers wisten te ontsnappen. Eén overleefde Theresienstadt. De 26 anderen werden allen vermoord. Vaststaat dat Rachel en Esther via het politiebureau in Haarlem, de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam en doorgangskamp Westerbork werden afgevoerd naar een concentratiekamp. Hun leven eindigde eind oktober 1943 in de gaskamer van Auschwitz.

Begraafplaats
Op verzoek van de nabestaanden is Aaldrik gaan zoeken naar het graf van Rachels echtgenoot, Alexander Vles. Het bleek te liggen in het midden van de Oude Algemene begraafplaats in Huizen. Aaldrik heeft het afgelopen vrijdag zo goed mogelijk opgeknapt. Zijn buurman, Ben Calis, hielp hem met het ingraven en plaatsen van de vlag, die halfstok hing. Viooltjes luisterden de grijze, door aarde, weer en wind geteisterde grafsteen een beetje op.
Aan de vlaggenmast hangt nu het tragische verhaal van Rachel en Esther Knoop. Vóór de begraafplaats, op de gedenksteen van Rachel, ligt de foto van Esther.

Uitgestelde boekpresentatie

Aaldrik Hermans heeft een mooi boek geschreven over het verraad van Huize de Hoeve. Op 4 mei zou het worden gepresenteerd in Brinkhuis Laren. De enige overlevende van de dertig onderduikers, Leonard Vis (89) uit het Canadese Toronto, zou hierbij aanwezig zijn. De coronacrisis gooide echter roet in het eten. De heer Vis heeft aangegeven dat hij volgend jaar alsnog zijn rede op Dodenherdenking komt houden.

Hengelo (Ov.)
Ik kwam met dit verhaal in aanraking via mijn oudtante Meta. Ik kende haar al mijn hele leven, maar onze band werd rond het jaar 2000 heel hecht. Meta, die altijd alleen leefde, was een geweldige vertelster. Ze had een ijzersterk geheugen en kon in detail uitleggen hoe zij de Tweede Wereldoorlog had beleefd. Het verhaal over Esther Knoop is haar altijd bijgebleven. Esther was de boezemvriendin van haar moeder. De familie Kreije heeft met lede ogen moeten meemaken hoe Esther meerdere keren moest vluchten en verhuizen en ze kregen nog in de oorlog de mededeling dat de beide zussen in 1943 waren vermoord.
Wat Esther Knoop is overkomen, heeft altijd een enorme impact op Meta gehad. Ze sprak er vaak over. Esther’s foto hing boven haar stoel, tot aan haar overlijden in 2013 aan toe.
In de erfenis bevond zich een doos, met daarin goed bewaard materiaal van en over Esther. Briefjes (o.a. uit het politiebureau, de Hollandsche Schouwburg en Westerbork), foto’s, de Jodenster en zelfs een briefje van haar hand, gegooid vanuit de trein op weg naar Auschwitz. Meta verzamelde alles en gooide nooit iets weg.
Nadat ik het materiaal grondig bestudeerd had, heb ik een artikeltje gepubliceerd op de website van het Joodsch Monument. Zodoende kwam ik in contact met Aaldrik Hermans, die bezig was met het verraad van Huize de Hoeve. Daarbij was hij al bij Rachel Vles-Knoop uitgekomen. Het materiaal over Esther bleek een waardevolle aanvulling te zijn.

En hoewel ik ver na de Tweede Wereldoorlog geboren ben, heeft alles wat ik heb meegekregen over deze vreselijke gebeurtenissen mijn enorm aangegrepen. En het erbij zijn op het kerkhof in Huizen op 1 mei was indrukwekkend, emotioneel. “Er is geen toekomst zonder verleden”, schoot mij te binnen. En: “Wij moeten nooit vergeten.”

Fotogalerij